Lütfü Şahsuvaroğlu

GÖRÜŞ
Metroseksüel belediye başkanları
Lütfi Şehsuvaroğlu 
15 Aralık 2013
ŞEHİR KİMLİĞİ ve MİHRABI YIKANLAR
Şehir ve Şehirleşme Tarihimize Türk Tarih Felsefesi Işığında Yaklaşım:
BETON YÜZLÜ İNSANLARIN KENTLERİ İLE ANNEMİZİN YÜZÜNE BENZER ŞEHİRLERİN MUKAYESESİNDEN ÇIKARILACAK DERSLER 
Başbakanımız Sayın Tayyip Erdoğan’ın yükseliş hikâyesini biliyor musunuz? Tabii biliyorsunuz. Benimki de laf mı? İstanbul’daki evlerin musluklarından çıkan “tıssss” sesi diyorum ben. İSKİ sorunu yani... Susuzluk, alır götürür iktidarları… Susuzluk ve topraksızlık…
Mısır’da Firavunlar nasıl gitti?. Nil nehri artık yükselip etrafındaki tarlaları sulayamaz oldu. Su çekilince kıtlık oldu. “Altınızdan su çekersek size kim su verecek” diye buyuruyor Cenab-ı Hakk; işte insanlık bunu idrak edemedi. Su çekildi, toprak verimsiz oldu; Mısır’ın buğdayları Mısır’a da, Roma’ya da yetmedi. Mısır da çöktü, Roma da çöktü.
Roma çökmemek için bu sefer Mısır’a olan askerî yönelişini kuzeye, Avrupa içlerine yaptı. İngiltere’ye kadar… Ormanlar açılıp tarla yapıldı.
Kısaca toprak ve su iktidarlar kurar, iktidarlar çökertir.
Hem nice iktidarlar!...
Ulu Türk hakanı Alper-Tunga’nın başkentindeki saraylarda çeşmelerin altın musluklarından birinden kımız diğerinden su akardı. İki derya arasında eski Türk illeri eski dünyada bereketin kaynağıydı.
Bundan iki bin yıldan fazla zaman önce Turfan şehrinde kilometrelerce öteden su kaynağı dağlardan şehre karızlarla su getiren teknoloji dünyanın hiçbir tarafında yoktu. Karızlar 40 derecenin üstündeki bir iklimde yer altına yerleştirilmiş su kanallarıydı ve Turfan şehrinin bahçeleri onlarla sulanırdı. Turfanda sözü de oradan gelmektedir.
Su ve toprak işleme ile şehir hayatının kadim bir ilişkisi var. Soğdcadan dilimize geçen kent-kend kavramı Oğuzlar’da köy yerine de kullanılmıştır. Göktürkler’deki “balık” kavramı da şehir için kullanılmıştır. Ayrıca başkentler için ordu-orda kavramı da çok eski çağlardan beri kullanılmaktadır.
Hurdadbih’in “Türklerin on altı şehri vardır” dediğini Faruk Sümer hocanın Eski Türklerde Şehircilik adlı eserinden öğreniyoruz. Ayrıca çok eski kentlerin ve gelişmiş bir şehircilik hayatının olduğunu fakat Moğol akınlarının bu şehirleri talan ettiğini de yine aynı eserinde hocamız ileri sürmektedir. Yağmacılık yahut iklim değişikliği, su ve toprak kaynaklarının yok olması şehirlerin de harabeye dönmesine sebep oldu.
1245 yılında Papanın temsilcisi olarak Moğolistan’a giden Plano Carpini Seyhun ırmağına ulaştığında sayısız şehir harabeleri ile karşılaşarak hayret ve dehşet içinde kalmıştı. 1259’da Çinli Çang te de Çu vadisinde kalabalık bir halk ve çok kanallar ile sulanan bir arazi görmekle beraber pek çok da harabeye rast gelmişti. (Faruk Sümer, Eski Türklerde Şehircilik, Ankara 2006, s.89)
Balasagun, Talas, Kayalık, almalık, Barman, Beş Balık ve onlarca şehir…
Barman Alpertunganın oğullarından birinin adıdır ve Barman şehri onun eseridir. Seyhun ve Ceyhun arasında Maveraünnehir’de bir zamanlar bereket ve medeniyet zirve yapmıştı.
Ya Semerkant… Ye Lü Çi’u Ts’ay semerkant’ın semiz kelimesinden türediğini yazmış. “Gerçekten bu şehir kalabalık olduğu gibi halkı da varlıklıdır. … meyve bahçeleri, koruluklar, çiçek bahçeleri, su kemerleri, pınarlar, havuzlar, kesilmeksizin uzayıp gider. Gerçekten Semiz Kent hoş bir şehirdir. (S.85)
Eski Mısır ve Roma su ve toprak yönetimindeki yanlışla çöktüler. Eski Türk şehirleri de yağmalar, talanlar ve su-toprak yönetimindeki yanlışlarla yine harabeye döndü.
Suyla ve toprakla yıkılır ya da yapılır iktidarlar. Suyla gelen suyla gider.
Toprak damlı evlere geri dönmenin ilmî vasatı ne zaman insan beynini meşgul eder bilemem ama toprak ile şehrin ünsiyeti toprak ile kırın ünsiyetinden az değildir.
Toprağa bas deli gönül toprağa
Toprak anasır-ı erbaa’dan.. Su da öyle… Su ve toprak yaradılışın ve insanlık tarihinin iki temel bereket kaynağıdır.
Su ve Toprak yaradılışın özüdür.
Zira topraktan geldik. Bir damla sudan ve topraktan..
Âşık Veysel Benim sadık yârim kara topraktır şiirinde her türlü nimetin topraktan olduğunu en veciz biçimde anlatmıştır.
Toprak vatandır.
Toprak eğer uğruna ölen varsa vatandır der ya şair.
Toprak kıymetlidir. En eski çağlarda da, bugün de…
Toprak tarımın ana sermayesidir.
Bugün yeryüzünde milyarlarca insan kırsal kesimde yaşamaktadır. Kırsal kesimde toprak elbette daha önemlidir.
Fakat şehirde de toprak önemlidir.
Bugün çarpık sanayileşme ve yanlış şehirleşme sonucu toprağı şehrin ortasından silip götüren zihniyet, su ve topraktan gelecek o yıkıcı tepkiyi beklesin artık.
Kim ki suyun – toprağın aşkına mâni olur o zalimlerdendir
İki apartman arasını bile betonla, asfaltla dolduran rantiye, suyun toprakla buluşmasını önlemekte, suyun yeraltındaki akiferlere süzülerek yeniden bereket halinde doğayı bütünlemesini önlemekte; suyun sel olarak şehirleri tahrip etmesinin yolunu açmaktadır. Su, toprakla buluşması önlenince şiddetini artırmakta, yer yer zaman zaman afetlere yol açmaktadır. Ama bu afet insanın bizzat tertiplediği bir şeydir ve böylece ölen insanların katili yaratıcı ya da doğa değil, yine insanın kendisidir.
Kırlarda milyonlarca insan topraksızdır. Topraksız ya da yeterli toprağa sahip değil.
Kimi de her ikisinin dışında toprak güvensizliği altında tutunmaya çalışmaktadır. Tutunmaya ve kadim mesleğini çiftçiliği sürdürmeye…
Tarımdaki nüfus fakir nüfusun çoğunluğunu temsil etmeye devam etmektedir. Yeterli toprağa sahip olamayan, ya da toprak güvenliği olmayan çiftçilerin dışında bir de tarımda çalışan nüfusun, kiracılık ve ortakçılık ile tarımsal faaliyet sürdürenlerin problemleri dikkat çekmektedir.
Düşük ücretlerle çiftliklerde çalışan kiralık nasırlı eller geleceğe dair ümitlerini tamamen yitirmiş sadece çaresizliğin izini sürmektedirler.
Topraktan kısa vadede daha çok kazanma hırsı ya da çaresizliği –bilinçsizliği de diyebiliriz- nadasa bırakma, ikileme, üçleme gibi teknikleri yeni öğrenen insanlığın kadim zamanlarından beri toprak ile tarım ilişkisinde başlıca sorunlardan birini teşkil etmeye devam ediyor.
Sürdürülebilir(sustainable)bir ziraat yerine kısa vadede ne koparabilirse ona yönelmek bugün de önemli problemlerin başında gelmektedir.
Gıda güvenliğigünümüzün öne çıkmış kavramlarından.
Gıda güvenliği genellikle gıda sanayi sorunu gibi algılanıyor. Gıdaların fabrikasyon üretimi, ambalaj teknikleri, gıda katkı oranları, gıda güvenliğinin temel fasılları gibi biliniyor.
Gıda güvenliğide aslında toprak güvenliğidir. Toprak olmasa gıda da olmaz.
Yoksulluk, açlık, yetersiz beslenme, göç, savaşlar, sömürü,bütün bunların kaynağına baktığımızda toprak meselesinin her zaman dikkat çekici biçimde belirleyici olduğunu görürüz.
Yoksulluk, sömürü, savaş, açlık, yetersiz beslenme, göç olgusunun çevresel etkisi daha yıkıcı sonuçlara götürebilmektedir.
Mesela yetersiz toprak yüzünden ormanların talan edilmesi ve tarla açmalar tarımı daha olumsuz etkilemektedir. Tropikal bölgelerde, yağmur ormanlarında yaşayan insanların kerestecilerin yıkıp tahrip ettiği azalttığı ormanları bir de tarıma açmaları ve ormanın geri dönmemesi ilk yıllarda ekinlerin boy vermesini sağlayabilir, tarımsal faaliyet zavallı köylüye bir şeyler kazandırabilir. Ama uzun vadede ormanların tahribi bölgedeki toprakların da giderek verimsizleşmesine neden olur.
Kimyasallar verimi artırmak için devreye sokulur, esas bakım unsurları feda edilir, toprak küser, verimsizleşir. Bir daha da geri gelmez. Toprak elimizden, ayaklarımızın altından kayar gider de bir daha geleceğini ümit etmek bile insanın aklına gelmez. Hele hele toprağın kendisine ihanet ettiğini sanan insan daha da hırçınlaşır ve tahripkârlığı artar. Dostunu satar. Vatanını satar.
Toprak bizi terkederse
Roma Raporu’nun bildirdiğine göre; dünyada her yıl tuzlanma nedeniyle terk edilen topraklar sulamaya kavuşturulan toprak miktarı ile eşittir. Bu bilgi 2001 yılı raporunda yer alıyor. (Roma Raporu 2001 IFAD, s.145)
Tuzlanmış toprakları yeniden kazanmak için yeni teknolojiler geliştirildi elbet. Ama bunlar çok pahalı yatırımları gerektiriyor. Tuzlanmış toprağın yıkanması yeniden üretime katılması için bir sürü drenaj, yıkama, taşıma işlemleri gerekiyor. O yüzden de tuzlanma meydana gelmeden doğru sulama tekniklerinin uygulanması daha ekonomik olacaktır.
Erozyonla toprağın yitip gitmesi sorunu, bugün de en başta gelen sorundur. Suyla, rüzgârla… Yamacına tutunamayan toprak, uygun bitki örtüsüne sahip değilse hırçın akıp gelen suların asırlardır durduğu yerde durmasına izin vermez koparır eşten dosttan sürükleyip götürür. Götürür ve bir ırmağa bırakır. O da başka büyük sulara. Yüzyıllar boyu meydana gelen toprak artık yoktur. Akıp gitmiştir. Hırçın Anadolu suları her yıl Kıbrıs adası büyüklüğündeki toprağı ırmaklara oradan da denizlere taşımaktadır.
Bir metre kare delta toprağı oluşması için bin metre kare toprak taşınması gerekiyor. Hani haritalarda ırmakların denize döküldüğü yerlerde bir şişkinlik var ya; işte onun bir metresi için bin metre toprak taşınıyor.
Bitki örtüsüyle kaplı toprakların yüzde 4’ü ağır, yüzde 18’i hafif bozulma altındadır. Aşırı otlatma ve yanlış mera yönetimi yüzünden de toprak kaybı söz konusudur. Erozyonla mücadelede bilgi ve bilinç gelişmiş olmasına rağmen nedense yeterince uygulama alanına sokulduğu söylenemez. Erozyonla mücadele teknikleri de gelişmiştir ama bunlara hayatiyet kazandırmada insan biraz tembel ve vurdumduymaz tabiatını sürdürüyor inatla.
Bozulmuş toprakları ıslah, kenar setleri, uygun bitki örtüsü yerleştirme, uygun su yönetimi, doldurma, tefsiye, taraklama, teraslama vb. teknikler erozyonla toprak kaybını önleyebilir.
Gıda üretimi için tehdit unsurlarından en başta geleni topraktır.
Toprak olmadan gıda olmaz.
Şüphesiz ileri teknoloji ile topraksız kültürle gıda üretimi günümüzde gelişmiştir. Toprak giderse gıda üretimi araçları da azalıp, tükenip gider.
Toprak hava şartlarının kayalardan kopardığı mineral parçacıklar, organik maddeler, bitkilerin ölmesi ve çürümesiyle oluşan ve içinde besleyici elementlerin çözündüğü humus, karbondioksit, oksijen ve bitki ayrışmasına yardım eden bakteriler dahil canlı organizmalardan oluşur.
Toprak azami şartlar altında her 250-1200 yılda 2,5 santimetrelik bir hızla oluşmaktadır. Toprağın tarımsal faaliyetlere uygun, üretken hale gelebilmesi için 3000 ila 12 bin yıl gelmesi gerekiyor.
Yenilenemeyen bir kaynak olan toprak bir kez yıkılıp tarumar olduğunda sonsuza kadar gitmiş kaybolmuş olmaktadır.
Toprak korkunç bir hızla bozulmakta kaybolmaktadır bugün.
Her yıl 25 milyar ton toprak yıkanıp gitmektedir. Akarsulara karışan toprak oradan okyanuslara akıp gitmektedir.
7 milyon hektar işlenmiş toprak bozulmaktadır her geçen yıl…
900 milyon hektardan fazla arazisi ise üretkenliğini düşürmektedir, yani hafif bozulmaya maruz kalmaktadır.
Bu topraklar ıslah edilmezse hafif bozulma ağır bozulmaya dönüşecektir.
1992 yılındaki FAO raporuna göre önümüzdeki 20 yıl içinde 140 milyon hektar verimli toprak alanı tarımsal değerini kaybedecektir.
Bugün bu süre dolmuştur. Tehdit zannedilenin üstündedir.
Dünyadaki toprak erozyonunun yüzde 35’i aşırı otlatma, meraların ıslah edilmemesi sorunuyla olmaktadır. Türkiye’de ise yaygın erozyon su erozyonudur.
Hayvan sürülerinin sürekli basmasıyla toprak sıkışmakta ve nem tutma kapasitesi azalmaktadır.
Toprağın yanlış sürülmesi de toprak kaybına sebep olmaktadır.
Toprağın kötü kullanılması toprak hasarının yüzde 27sini ortaya çıkarmaktadır.
Toprak sıkıştığında üretkenliğini geri kazanmak çok zor olmaktadır.
Çin’de Huang nehri yılda 1,6 milyar ton toprağı Doğu Çin Denizine taşımaktadır. Bazı yörelerde çok kısa zamanda hızla meydana su erozyonu sayesinde toprak kaybı daha şiddetli olmaktadır. Mesela Tanzanya’da birkaç saat içindeki fırtına yüzünden 5 cm toprak yitip gitmiştir.
Rüzgâr erozyonu da bir başka faktör. O da bazı iklimlerde şiddetli olmaktadır.
Toprak verimliliği toprağın üretkenlik kabiliyetidir. Bitki büyümesini engelleyebilecek zehirli maddelerin bulunmadığı bir ortam olmalı toprak. Bitki büyümesi ve çoğalması için gerekli maddeleri bulabilmeli toprakta.
İnsan kırdan kente göçtüğünde betonlaşmamalıdır.
Kırda toprağa yakın olan insan kentte de toprağa yakın olmalıdır.
Belki de şehirde yaşamayı unutan çağdaş kent insanına şehir nedir, şehir kimliği nedir hatırlatmak icap eder. Nazım Hikmet “şehir anamızın yüzüne benzer” dediğinde herhalde çağdaş kenti kastetmemiştir. Şehir gerçekten anamıza benzer. İkisini hatırlarız içimizi ısıtan yüzleriyle uzak duyarlardayken..
Cumbalı evleri, masum sokakları, merhabalarıyla, komşuluk ilişkileriyle, cami mihverli medeniyeti ile şehir elbette anamıza benzer. Fakat bu kentler bu beton yapılar, bu yıkıcı yollar, bu yeşil-toprak ve su düşmanı betonlaşmalar, tokiler, avmler kentsel dönüşüm talanlarıyla bozulan şehir kime benziyor?
Şehir ve çevre artık birbirinin mütemmimidir. Onları ayırmak su ve toprağı ayırmak gibidir.
Çevre, Şehir ve şehir emini
Çevreye duyarlı şehirler inşa etmek kabil mi?
Günümüzde Le Corbusier’in hayal ettiği hijyenik modern irileşebilen kentleri, yahut Howard’ın yeşil kuşak üretebilen iyimser kentleşmeci anlayışı ihya edilebilir şehir imkânını bize veriyor mu?
Hem çevreyi koruyarak hem de irileşerek var olmak mümkün mü?
Bugün artık görüyoruz ki bazı başkentler bile sıfırdan inşa edilebiliyor. İşte Kazakistan’ın yeni başkenti Astana… Tamamen başkent olmaya planlanmış yepyeni imar planıyla, düzgün caddeleri, meydanları, parkları ve devlet binalarıyla maket gibi kent. Gürcistan da böylesi sıfırdan inşa edilmekte olan bir kent tasavvurunu hayata geçiriyor. 
Tarih Boyunca Kentkitabında Lewis Mumford kültürel, çevresel, sosyolojik ve iktisadi her boyutuyla kent kuramlarını masaya yatırmış, dünyadaki bütün kentleri ve gelişimlerini incelemiş ama İslami şehir anlayışını, şehir mimarisini, Osmanlı kentlerini hiç ele almamış.
Campenalla’nın Güneş Ülkesi kitabında anlattığı gibi bir kent anlayışı kadim çağlardan beri mabedler etrafında ticaret ve eğitim ve sonra konutlar biçiminde dairesel bir yerleşimi model aldığımız bir şey midir?
Türk İslam şehir mimarisi nasıl bir temel anlayışın izlerini taşır?
Şehir nedir, nasıl meydana çıkar, nasıl gelişir, neyi ifade eder, neleri taşır? 
Bir şehir sadece köyden daha irice olarak insan kalabalıklarını bünyesinde barındıran binalar yığını mıdır? Bir şehir sadece bugünkü yüzüyle bir şehir midir? Bazıları yüzlerce, bazıları binlerce yıllık bir geçmişe sahip olan şehirlerin tarihsel kimliklerinin geleceğe dair ipotekleri, sınırlılıkları ve açılımları yok mudur?
Şehirler, bünyesinde barındırdıkları veya idaresine getirdikleri tarafından ihanete nasıl uğrar? Uğrar mı?
Şehrin kimliğini, dokusunu, hususiyetini nasıl muhafaza edebiliriz, şehri geliştirme derken bundan ne anlamalıyız?
Şehrin hafızası var mıdır? Yapacağımız yanlışlardan dolayı bu hafıza bizi ikaz edebilir ve bize engel olabilir mi? Şehrin hafızası olan nedir? Şehrin tarihi mi? Şehrin güngörmüş yaşlıları mı? Şehrin sokakları, caddeleri, eski yapıları; mabetleri, çarşıları, kaleleri, limanları, hanları, hamamları, köprüleri, kuleleri, bacaları, anıt ağaçları mı?...
Bir yol açmağa kalktığınızda orada boynu bükük duran bir mezar taşı, bir cumbalı taş yahut ahşap ev, köhne bir cami, bir kale duvarı, bir eski Pazar kalıntısı size bir şey anlatmıyorsa; “ehemmi mühime tercih” noktasında bir tefrik etme hazinesine sahip değilseniz, idrakiniz dumura uğramışsa şehrin hafızası size ne anlatırsa anlatsın boşuna…
Bin yıllık şehirlerimizi hep bu şekilde traji-komik bir modernleşme tutkusuyla mahvetmedik mi? Asfalt düşkünlüğümüz, beton düşkünlüğümüz, sınır tanımaz hırslarımız yüzünden bir daha asla geri getiremeyeceğimiz değerleri yok etmedik mi?
Üstelik de bu iğrenç yok edeciliği modernlik, halkçılık, gelişmecilik, kalkınmacılık diye savunmadık mı? Şehirlerimizin kimliğini bozanlar karşısında sözde tarihselliğimiz ve yeni dava adamlığımızla alternatif olmaya hamlettiğimizde de yine tarihî olana ve bizatihi temsil ettiğimizi iddia ettiğimize daha iğrenç bir ihanetle saldırmadık mı?
İslâm şehir mimarisini bizzat İslamcı belediye başkanları eliyle bozmadık mı?
Şehre karşı işlenmiş suçlar
Bütün dünyada gelişen nüfus karşısında şehir yönetimleri şehir mimarisini, şehir estetiğini, şehir kimliğini muhafaza ederek büyüme sancıları çekmektedir.
Elbette şehir büyüme gayretindedir. İster istemez şehir yeni insan, yeni aile, yeni meslek, yeni eşya ve böylece yeni dünyalar kazanma, ihata etme isteğindedir.
Elbette kırsal kesimdeki nüfus oranımız azalmalı, tarımdan diğer sektörlere işgücü transferi gerçekleştirilmelidir. Elbette bütün şehirlerimiz büyümeli, gelişmelidir.
İstihdam imkânları artırılmalı, yeni iş alanları meydana getirilmelidir. Sanayimiz ve hizmetler sektörümüz geliştirilmeli, tarımdaki fazla nüfusu emecek potansiyele eriştirilmelidir.
Açlığın, yetersiz beslenmenin, fakirliğin, işsizliğin temel sorunları oluşturduğu bir ülkede şüphesiz şehirleri salt önceki yüzüyle muhafazaya kalkışmak abesle iştigal olacaktır.
Fakaaaatt!...
Yanlış ve çarpık sanayileşme ile yanlış ve çarpık kentleşme sonucunda hem şehir gereğinden fazla irileşecek ve hem de telafisi mümkün olmayan bir bozulmayla eski değerinden de kaybedecektir.
Büyüme ve gelişme; sanayileşme ve kentleşme ilmî verilerle ve metodlarla, uygun ve doğru stratejiler ve programlarla gerçekleştirilmelidir.
Sanayileşme ve kentleşme şehirlerin ortasına fabrika, dev alış veriş merkezleri, sanayi siteleri, üniversiteler, hastaneler, devlet binaları yapmak değildir.
Düşkün ve sefil bir halk için bu anlamdaki yapıcılık en mübarek işler arasındadır ve böylesi bir yapılaşmayı her ne pahasına olursa olsun ihtiyaç sahipleri destekleyecektir. Onun için ölmüş ataları ve onların yaşadıkları şehirler bir şey ifade etmeyecektir. Kimliğinden habersiz yığınlar için başını sokacak bir ev, bir iş veya sadaka babından yardım fonları ile kömür, yiyecek giyecek desteği elbette önemlidir. Bu yığınlar geniş asfalt yollara da itiraz etmezler, imar planlarının sürekli bozulup şehrin ortasına konuluverilen sakat ve çirkin binalara da…
Oysa sanayileşme ve kentleşme bir bilimdir, disiplindir.
Fabrika kuruluş yeri seçimi de başlı başına bir bilimdir. Hammaddeye uzaklık, işgücüne uzaklık, pazara uzaklık, su kaynağına uzaklık, zemin ve toprak etüdü, çevre etki değerlendirmesi gibi bir yığın faktör analizi yapılmalıdır.
Keza hastane ve üniversite yapımı da yine şehirleşme, eğitim ve sağlık politikalarının entegre bir gelişme planına dayalı yürütülmesiyle içli dışlıdır.
Bütün gelişmiş ülkelerde bazı şehirler özellikle başkentler artan nüfus baskısı sonucunda bundan elli yıl önce yeni bir politika yürütülmesinin gereğine inanmış ve bunu gerçekleştirmişlerdi.
Londra, savaştan (2. Dünya Savaşı) sonra güvenlik gerekçesiyle yığınların hücumuna maruz kalınca İngiltere hükümeti hemen mahalli idareler bakanlığı teşkil etti ve önce üç sonra yirmi dört adet “çevre kent” meydana getirdi. Eski üniversite kentleri, yeni açılan üniversiteler hep bu politika etrafında kullanıldı. Bu çevre kentlerde Londra’da ne varsa vardı. İnsanlar bütün ihtiyaçlarını bu kentlerde giderebiliyorlardı. Londra’ya sadece belki hafta sonlarında genellikle de toplu taşıtları kullanarak gezmeye gidiyorlardı.
İtalyanlar bile bunu öğrendi. Eski Roma’ya artık kimse dokunamıyor. Bir çivi çakamıyor.
ABD’nin başkenti Washington’un nüfusu yirmi yıl önce dört yüz bindi. Bugün kaç dersiniz? Bugün de dört yüz bin. Dört yüz bir bin değil…
Bütün dünyayı işgal eden Bush Beyaz Saray’ın bahçesine bir kulübe yapamaz.
Bizde ise öyle mi? Bir belediye başkanı istediği yere istediği biçimde yeni imar çizdirebilir. İstediği alış veriş merkezini istediği yere kondurabilir. İstediği kadar kat müsaadesi verebilir. İstediği yolu genişletebilir. İstediği dokuyu bozabilir. İstediği yere toplu konut yaptırabilir. İstediği yere sanayi sitesi açtırabilir.
Geçenlerde Cenevre’de bir toplantıya katıldım. Bu vesile ile Cenevre’yi gezdim. Yazık oraya bizim başkanlar uğramamışlar. Bu yüzden de Ankara’nın birkaç misli ekonomisi olan, dünya saat ticaretinin, finans sisteminin merkezi olan, Avrupa ve dünya politikalarında uluslar arası kuruluşların yönetiminde söz sahibi olan bu kent ne yazık ki(!) Ankara kadar gelişmemişti. Ankara’daki yolların, alış veriş merkezlerinin hiçbirisi orada yoktu.
Dünyanın bu önemli merkezinde otellerin, saatçilerin ve çok önemli kuruluşların bulunduğu göl kenarındaki yol sadece iki arabalık yoldu ve fakat gölle yol arasında elli metre genişliğinde yeşil alan vardı. İnsanlar bu alanda yürüyüş yapıyorlardı. Yazık, hiçbir İsviçrelinin aklına yolu genişletmek gelmiyordu. Bu büyük finans ve yönetim merkezi bir türlü gelişemiyordu!...
Biz ise Ankara’nın nüfusunu altı milyonların üstüne çıkarmakla övünüyorduk. Biz ise şehrin ortasına şu kadar sanayi sitesi kurmakla, şu kadar toplu konut yapmakla, şu kadar üniversite açmakla övünüyorduk. Arabalarımız durmuyor ve şehrin içindeki bulvarda bile 90 kilometre hız yapabiliyorduk. Bir yıl içinde yeni genişletilen yolda yüz kişi mi ölmüş. Olsun. Ölen ölür kalan sağlar bizimdir. Arabalarımızın modelleri değişmişken, öyle zart zurt araba niye duracakmış?... Sonra o gecekondular, ne güzel yıkıldı da yerlerine apartmanlar yapıldı.
Eskiden Ankara’da gecekondular vardı. Yemyeşil ağaçların arasında kulübeler. Yeşilden binalar neredeyse gözükmüyordu. Hepimiz gecekondu düşmanı yetiştirildik ya… Ne yaptık. Hepsini yıktık. Artık yeşil de yok toprak da… toprak yoksa su da yok… yağan yağmurlar toprakla buluşamıyor artık, yer altı suyunu besleyemiyor. Yerin altından da su çekildi, yerin üstünden de…
Su artık sel felaketi olarak mahallemize… yatak odalarımızda suyu görünce televizyon ekranlarından bağırıyoruz “nerde bu devlet”… yatak odalarımıza su nasıl girdi? Bilmiyor muyuz?
Deniz bitti…
Su da bitti…
Peki neden
Yapış yapış
Her yanımız…
Uyarmıştı
Bizi oysa
Cenabı Hak
Kur’an’ında
Sure-i Mülk
Sonunda der
Çekiversek
Suyu alttan
Göndermesek
Suyu üstten
Kim verecek
Size suyu?
Cevabı Allah Allah Azimüşşan olmasına rağmen biz içimizden yeni putlarımızı yerine koyduk. Yeni putlar, yeni cemaatler, yeni liderler, yeni imkânlar, yeni saltanatlar, yeni hırslardı…
Yaradanın yerine başkasını koyduk. En büyük günah şirk idi ama biz onu son sıraya ittik. Emanete hıyanet ettik, emaneti ehline vermedik, akletmedik, haddi aştık. Su kaynaklarımızı kuruttuk. Su toplama havzalarına bina diktik. Tarım arazilerine fabrika ve toplu konut yaptık. Şehrin ortasına sanayi sitesi açtık. Bakkalları öldürdük, sokağın içine dev alışveriş merkezleri açtık. Şehirlerarası yolun ortasına büfeler açtık. Şehirlerarası yolun kenarına rekreasyon alanı yalanı ile yola sıfır villalar inşa ettik. Her önüne gelene üniversite kurma izni verdik. Kampüsü olmayan apartman üniversiteler açtırdık. Buradan mezun olanların da ilim sahibi insanlar olacağını boşuna bekledik. Sokak arasındaki üniversiteden çıkanlar, o şehirleri talan fikrinden kurtulabilir miydi ki…
Metro istasyonlarının kazık temellerinden yararlanmayı bildik. Dünyanın hiçbir yerinde kimsenin aklına gelmeyecek projelerimiz oldu. İstasyonun üstüne dev çelik konstrüksiyonu oturtarak yola sıfır ve sıfır maliyetli rantlar yarattık. “Ankara’nın sanayisini geliştirmeye devam edeceğiz” nutukları atılırken çıkıp da “ne zırvalıyorsun lan, Ankara’da sanayi mi olur” diye itiraz etmedik. Taceddin Dergâhı’nın bitişiğine dev gibi hastaneyi kondurduklarında, Mehmet Âkif’in Asım’ın neslinden olduğumuzu ileri sürdük de Hastane’yi Taceddin Dergâhı’ndan ziyadesiyle önemsedik, onu milli servet saydık.
Şehre karşı işlenmiş suçları üstelik de yüzümüz kızarmadan ve sanki hayırlı hizmetler yapıyormuşuz gibi işledik.
Öyle ki, şehirlerin emin insanlarından şehirlerimizi korumak daha faziletli hâle geldi. Şehremini demek şehirlerin eminleri demekti ama biz, “şehirlerinizi emin ellere emanet ediniz” ilahi emrine hıyanet ettik. Şehir ve emini artık metro ve metroseksüeli demekti.
Metroseksüel belediye reisleri
Metroseksüel belediye reisleri yeni değil. Öteden-beri medyayı işgal eden metroseksüellerle atbaşı siyaset dünyasını boyayan metroseksüel politikacı tipi. Zaten böylesi boya/badana işlerinde mahir olanların önünü açtılar hep.
Çoğu ilimizin belediye başkanlarına bakınız. Belediye hizmetleriyle yüzleri arasında bir korelasyon bulacaksınız. Makyaj, cila, fondaten, boya/badana, manikür, pedikür işleriyle tarihî şehir kimliğimizi alt-üst eden şehircilik anlayışları ve siyaset adamı kimliğini yüzüne ve sözüne giydirdiği maskeyle açıklayan tavırları ve artık alışkanlık haline gelen meslekleriyle nasıl da bütünleşivermişlerdir.
Seçtiğini dâvâ adamı zanneden zavallı millet de bu metroseksüel kimliklerin ve icraatın boş yere hâmiliğine soyunmaktadır. Tıpkı pop-star seçmeğe zorlandığı gibi...
Turgut Cansever*, Kubbeyi Yere Koymamak adlı kitabında belediye başkanlarının şehir mimarisine yaptıkları kötülükleri anlatıyor. En çok da nedense İslâm şehir mimarisini bozanlar İslamcı ekolden gelenler... Şimdilerde onları metroseksüel kimlikleriyle tanıyorsunuz ama İslâmi alt-yapı(tarikatler, cemaatler, dernekler, gruplar, kaplanlar, aslanlar) onların metroseksüel kimliklerini daha çok sevmişe benziyor.
Çünkü bu kimlikle iş bitirmek daha kolay ve sahip çıktıkları netice itibariyle herhangi bir sorumluluk yüklemeyen metroseksüel yüzlerdir.
Bediî idrak
Burada üstâd Necip Fazıl Kısakürek’in belediye reisi ile ilgili olarak 1939 yılında Çerçeve’sinde yazdığı yazıya parmak basmak istiyorum. Aradan yarım asırdan fazla zaman geçmesine rağmen, en aktüel ihtiyacımıza cevap var onda:
“Şehir plânı yaptırmışız, ne çıkar? Belediye reisinin şahsiyet plânını yaptıralım. Belediye reisi, tipini tanımadıkça onu bütün şartlariyle belirtmedikçe, temel dâvâlarımızdan biri olan umran işini kökünden yakalıyamaz.
Sadece kıymetli bir idare adamı vasıflarına mâlik bir belediye reisinin, bir şehri güzelleştirebileceğini umar mısınız?
Belediye reisinde vücudu gereken ana vasıf, sanat ve estetik terbiyesidir. İçinde bediî hükmü taşımayan belediye reisinden iş beklemek, çerçeveciye resim ısmarlamaktan farksız... Belediye reisinde iktisâdî, içtimâî, ahlâkî, idârî kıymetler, bir resim işinde muşamma, boya, fırça ve çerçeve gibi, malzeme haddini aşmıyan şeyler... Bütün bu malzeme, bediî idrak emrinde toplanmalı...
Bizde belediye reisi seçmekte miyar, bediî idrak kıymetinden başka her şey olmuştur. Onun içindir ki, şehircilik dâvalarımızda, bütçe, gelir, nizam, talimatname, kayıt kuyut gibi endişeler daima birinci plâna geçirilmiş ve hepsi birden yerine getirildiği halde eser öksüz kalmıştır.
Bana, gözü olmıyan şoför mü, bediî idraki bulunmıyan belediye reisi mi zararlı diye sorsalar ikincisini gösteririm.”(28 Nisan 1939) 
Yıkımdan korkup mihrabı yıkanlar
Bir zamanlar tarihî kıymeti çok yüksek yapıları, korkunç bir şuursuzlukla yıkarak oradan asfalt yol geçirmeği maharet sayan bir yaklaşım neredeyse birkaç bediî idraki bulunan kimse dışında herkesi ihata etmişti. Bugün bu şuursuzluğun daha geniş çerçevede kınandığını görüyoruz. Fakat bediî idrakten mahrumiyet bütün tehdidi ve tehlikesiyle giderek çok daha müessir hale gelmekte ve üstelik de tarihî dokuyu koruma iddiasının sahibi zannedilen çevrelerde bu menfi tesirin boyutu daha korkunç hale gelmektedir.
Hacıbayram çevresi “restore” ettirilmekte ve fakat restorasyonun renginin Ogüst mabedinin mütemmimi bir çevre yarattığı ve orada Hacıbayram’ın gecekondu mesabesine indirgendiği gözden kaçmaktadır. Ama Müslümanlar, Hacıbayram’ı dışlayan bu çevre düzenlemesinden hiç de rahatsız olmamakta, dahası önemli bir hizmetin ifa edildiği zehabına kapılmaktadırlar.
Bir zamanlar öyle belediye başkanları vardı ki, esnaflıktan geldiklerinden dolayı yıkılması gereken bina için mahkeme kararı olsa da yıkımı ‘milli servet kaybı’ diye niteleyip görevinin getirdiği sorumluluktan kaçtığı halde iyi bir şey yaptığını zannederdi.
İstiklâl Marşı’nın yazıldığı tarihî değeri milyarlarca dolarla kıyaslanmayacak olan Taceddin Dergâhı yanına zebellah bir bina inşaasına ses çıkarılmamış, hatta mahkeme yıkım kararı vermesine rağmen İslamcı belediye reisi, demin üstâdın bahsettiği bediî idrakten yoksun bulunduğundan buna ses çıkarmamıştı. Bilakis zebellahçılarla anlaşma cihetine gitmiş, “niçin mahkeme kararını uygulamıyorsun” diye sorulduğunda da; “ya beni ilerde kamu malına zarar vermekten yargılarlarsa...” diye özrü kabahatinden büyük lakırdıya sarılmıştı. (Sayın Tiryaki’yi de bu arada kutlamak isterim. En azından İstiklal Marşımızın yazıldığı mekânı kurtarmak için girişimlerde bulundu, İstiklal Marşı Parkı için ilk adımları attı. Tarihî dokunun korunarak şehrin gelişebileceğinin örneklerinden biri Hamamönü örneğidir)
Ama semt başkanlarının zarar ziyanlarını anlatmak için yerimiz yok. İstanbul ve diğer şehirler için de… Hiç olmazsa başkentimizin ortasında hemen bütün belediyecilerin (sadece sayın başkana münhasır değil), bütün idarecilerin kentsel dönüşümden, çevrecilikten, kalkınma ve adaletten yanlış şeyler anladıklarını hatırlatalım diyoruz.
Belki de birisi çıkıp “ben yapan değil yıkan belediye başkanı olacağım” demeli ve kaç akıllımız var, kaç hadnaşinas olmayanımız var, kaç şirk koşmayanımız, kaç emanete hıyanet etmeyenimiz, kaç Allah’tan korkanımız var; biz de öğrenmeliyiz.
Bence bu konu el’an ülkede cereyan eden ve çok önemli farzedilen konuların fevkinde bir öneme sahiptir. Bana göre diğer bütün konular teferruattır. Demokrasi ve insan hakları bile… Zira bu konunun anlaşılmadığı şehir, toplum ve ülkelerde ne adaletten, ne kalkınmadan, ne haktan, ne hukuktan, ne de bilgiden bahsedilebilir.
Bu konunun olmadığı bir toplumda insan hakları ve demokrasi konusu, Mamak Cezaevindeki koğuşlarda uygulanan demokrasiye benzer. Uygulansa ne olur, uygulanmasa ne olur?...
Kentsel dönüşüm yalanına bugüne kadar itiraz eden sağcı solcu çevreci, belediyeci, idareci, siyasetçi, akademisyen gördünüz mü?
Yapan değil yıkan-yıkacak olan belediye başkanını arıyoruz diyen birini duydunuz mu?
Bütün bakanlıkların, devlet ricalinin, Cumhurun başkanının; bütün âlimlerin, akademisyenlerin, çevrecilerin, sivil toplum örgütlerinin, bütün partilerin yani ki bütün alternatif başbakanların milletvekillerinin yaşadıkları veya mutlaka yılda birkaç sefer bulundukları başkentte ŞEHRE KARŞI İŞLENMİŞ SUÇLARIN en tipik örnekleri ortaya konduğu hâlde bir Allahın kulu çıkıp da “bu nedir böyle” diye sormadı.
Şehirlerarası karayolunun tam ortasına dev büfe silsilesi yerleştirildi ve kaç yıldır da bir esnaf ve bir müşteri oraya gitmedi.
Ben şimdi soruyorum çevre bakanımız oradan hiç geçmiyor mu? Geçerken “yahu kardeşim Eskişehir karayolunun ortasındaki bu zebellah yapı da ne? Milli Kütüphanemizin önündeki bu çirkinliğe kim izin verdi. Ya burada bir de hizmete açılsa trafik kazalarının ve katliamların hesabını kim verecek” diye sormuyor mu?
Ulaştırma bakanımız, Bayındırlık bakanımız, Çevre bakanımız, İçişleri bakanımız Armada’nın tam karşısındaki demir kütlenin ne idüğünü hiç merak ettiler mi? Allah’tan o demir yığını mahkeme kararıyla kaldırıldı da yüreğimiz biraz serinledi. Umulur ki yerine inatla daha büyük bir yapı oturtmazlar. Sonra yeşil alan olduğu gün gibi âşikâr olan Konya yolu ile Eskişehir yolunun buluştuğu kavşak etrafındaki arsalara kondurulan o gökdelenlere ne demeli?
Ehlini Arayıp Bulmak Vazifemizdir
Hadi onlar etmedi de, gerçekten belediye başkanlığı sayesinde büyük bir karizma yakalamış sevgili başbakanımız niçin etmez? Niçin ilgilileri çağırıp; “kardeşim anladık metro inşaatından belli bir rant yaratmak istiyorsunuz, ama bu kadarı da fazla. Bu kadar abanılmaz ki!... Cenab-ı Hakk Kur’an-ı Kerim’inde bize beş temel uyarıda bulunuyor; bizim gibi insanlara beş temel formül veriyor.
Bana şirk koşma. Hiçbir başkanı, cemaat liderini, hiçbir beşeri gücü benim yerime koyma!
Haddi aşanlardan olma!Bu şehrin belli bir kapasitesi var, bu ne böyle! Bu kadar TOKİ binası, bu kadar alışveriş merkezi, bu kadar kapitalistleşme nereden çıktı? Altınızdan suyu çekersek size kim su verecek diye uyarmıştık. Gecekonduları yıkıyorum, kentsel dönüşüm yapıyorum diye her tarafı beton binalarla doldurdunuz. Ondan sonra da her havzadan su çekmeyi marifet sayıyorsunuz. Haddi aşıp su toplama havzalarını nasıl talan edersiniz?
Akletmez misiniz?Adetullah ile tabiat kanunlarının birbirinin aynısı olduğunu anlamadınız mı? Bu kadar tabiatı sıkmaya, su döngüsünü kafanıza göre değiştirmeye, yeşil alanları yapılaşmaya açmaya ne hakkınız var? Washington’un nüfusu 20 sene önce de 400 bin, bugün de 400 bin. Dünyadaki örnekleri de mi takip etmiyorsunuz. Eloğlu başkentlerine bir çivi çakmıyor da siz garip fukara Müslümanın nefsini azdırmaya çalışıyorsunuz? Başkentlerinize niçin daha fazla konut, daha fazla sanayi sitesi, daha fazla geçit, daha fazla alışveriş merkezi, daha fazla üniversite, daha fazla devlet binası yapıyorsunuz? Niçin iki kat müsaadesini beş kata çıkaran reisleri hizmet ehli zannediyorsunuz?
Emanete hıyanet etme!Bu ölçüyü hayatın her alanında tatbik etmek gerekirken üstelik de benim adımı kullanıp emanete hıyanet ediyorsunuz?
Emaneti ehline ver!Bak bakalım, hangi işte emaneti ehline verdiniz?
Belediye reisi eğer bediî idrakten yoksunsa, gerçekten de kör şoförün hepimizi otobüse doldurup götürmesi riskinden daha fazla risk ihtiva etmektedir.
Acaba belediye seçimleri metroseksüel belediye başkanlarına mahkûmiyetimizi devam mı ettirecek, yoksa bediî idrak sahibi birkaç belediye başkanı görebilecek miyiz?
Hiç zannetmemekle birlikte, Cenab-ı Hakk’a dua ediyorum; bir şehrimiz hiç olmazsa bediî idrak sahibi bir reise kavuşsa diye...
Çevreye duyarlı şehir anlayışı geliştirebilmek, tarihi dokuyu muhafaza anlayışı ile bir olduğu kadar şehri tıpkı bir canlı organizma gibi kabul etmekten geçer.
Şehir kendi sürdürülebilirliği içinde gelişir. Sokaklar, caddeler, konutlar, ticarethaneler, bağlar, bahçeler, yeni ve modern yapılar… Şehre tahakküm, şehrin tıpkı bir canlı organizmaya aşırı yüklenme gibi metabolizmasını bozacak işlev görmesine sebebiyet verir. Transformasyona uğrayan canlı ne hale gelirse o haller başına gelir… Tuhaf bir yaratık haline dönüşür.
Toplu konut politikaları bir dönem konut açığı olan ülkemiz için birinci derece öncelik arzetmekte idi. Fakat şimdi bizzat toplu konut şehri tehdit eden bir mekanizma olmaya başladı. Öte yandan bedesten ve çarşı Pazar kültürünü yok eden AVM’ler yeni mabedlerimiz olarak şehrin geleneksel yapısını, dokusunu bozacak şirretliğe ulaştı. Şehrin dışına çıkarılması planlanan AVM’lerin bugün artık şehrin en işlek yerlerinde pıtırak gibi inşa edilmesi bir yandan trafik karmaşısını artırdığı gibi şehir ve hemşehri anlayışını dejenere etmektedir. Mabedlerin merkezilikten kenar motifi haline gelmesi sakıncalıdır. Mabedlerin yerini AVM’ler almıştır. Ayrıca parçalı ve şuursuz bir şehir gelişimi – büyümesi söz konusudur.
Oysa eski şehirleri öylece bırakmalı hatta mümkünse sonradan yanlış bir felsefeyle yapılan yapılar yıkılmalı; yerine çevre kentler ve yeni kentler artellerle bağlanacak şekilde inşa edilmelidir.
Eski şehrin rüzgârı yaşatılmalıdır.
Şehrin tarihsel ve çevresel dokusunu bozmadan yeni çevre kentlerde yeşili, çevreyi koruyan ve geliştiren alanlar menfaatine yüksek yapılara böylesi yeni arsalarda imkân verilebilir. Fakat Cevizlidere örneğinde olduğu gibi gecekondu sayısınca apartman dikmek asla kentsel dönüşüm başlığı altında ele alınamaz. Bu kentsel dönüşüm planı değil, olsa olsa kentsel dönüşüm talanı veya yalanıdır.
Çevreye karşı duyarlı şehir mümkün mü?
Belki… Şehir Emini varsa.

Kronoloji / kayıt