Askerlik mesleğine girerek ilerledi. 1850 yılında mirlivalığa yükseldi. Avrupa kültürüyle ilk teması, Tunus'taki Fransız subayları aracılığıyla oldu. Avrupa'yı şahsen ilk görüşü 1846'da Ahmet Paşa'nın Paris ziyareti sırasındadır.
Bir hukuki dava dolayısıyla, Tunus hükümetinin temsilcisi olarak Paris'te kaldı (1853—1856). Fransızcayı ve Fransız kültürünü iyi öğrendi, önemli dostlar edindi.
Fransa dönüşünde Bahriye Nazırı tayin edildi. Bazı reform komisyonlarında üye ve başkan olarak çalıştı.
İslam ülkelerinde ilk kez hazırlanan Tunus anayasası komisyonuna üye (1860) oldu. Meclis-i Ekber Başkanı (1861) seçildi. 1862'de Bahriye Nazırlığı ve Meclis Başkanlığından istifa etti. 1869'a kadar resmi bir görev almadı. Bazı dış ülkelere siyasi görevle gönderildi.
Ülkelerin durumunu tanımak için en emin yol (Akvamü'l- mesâlik fi m a'rifet-i ahvâli'l-memâlik ) adlı Arapça eserini yazdı ve Tunus resmi matbaasında bastırdı (1868).
Aynı yıl eserin "Mukaddime" adlı, siyasi-kültürel fikirlerini ihtiva eden, birinci bölümünü Paris'te Fransızca yayınladı. Müslüman ülkelere gerekli reformlar (Réformes nécessaires aux Etats musulmans) adıyla neşredildi.
İslam dünyasında ve Avrupa kamuoyunda geniş yankılar yapan eserinde, XIX. yüzyıl Müslüman ülkelerinin sorunlarına çözüm yolları aradı.
1869 yılında Tunus'un dış borçlarını düzenlemek için kurulan "Uluslararası Maliye Komisyonu" Başkanlığına seçildi.
1859 ve 1864'te benzer görevlerle geldiği İstanbul'a 1871'de Tunus eyaletinin irsen vali Muhammet Sadık Paşa'ya tevcih fermanını almak için gönderildi. 1871-73 arasında "Vezir-i mübaşir"likten sonra, 1873'te en yüksek mülki âmir olan "Vezir-i ekber" (Osmanlı belgelerinde Reis-i müdirân) tayin edildi. Temmuz 1877'de istifasına kadar, tarım, adliye, eğitim, maliye, evkaf, yönetim, devlet matbaası, kütüphaneler vs. alanlarında köklü yenilik ve reformlar yaptı.
Avrupa devletlerinin emperyalist baskılarına karşı, Tunus'un Osmanlı devleti ile bağlarını kuvvetlendirmek istedi. İç ve dış baskılar sonucu, Vezir-i ekberlikten istifasından sonra, Şeyh Zâfirî Efendi vasıtasıyla Sultan II. Abdülhamid kendisini İstanbul'a çağırdı (1878).
4 Aralık 1878 tarihinde sadrazamlığa getirildi. 8 ay süren sadareti sırasında, bazı iç ve dış sorunlarla ilgilendi. 29 Temmuz 1879 tarihinde azledildi. II. Abdülhamid'in kendisine teveccühü devam etti. Bazı lâyihalar hazırlattı, özel komisyonlarda görevlendirdi.
29 Ocak 1890 tarihinde vefat etti. Eyüp'te Şah Sultan imaretine gömüldü.
ESERİ:
Tunuslu Hayreddin Paşa'nın Hatıraları
Açıklamalı Tarihi Belgeler
Muhammed Salah Mzali, Jean Pignon
Nehir Yayınları
Tunuslu Hayreddin Paşa tarafından bazen Fransızca, bazen Arapça, bazen de Türkçe olarak kaleme alınmış belgelerin bir araya getirilmesi ile ortaya çıkan bu eser dört bölümden oluşmaktadır: Hatıralar, yazışmalar, görev notları, özel dosyalar.
Hayreddin Paşa gibi İstanbul'a sadrazam göreviyle gitmeden önce Tunus'un politik hayatında ön planda rol oynayan önemli bir kişinin elinden çıkmış, hiç yayınlanmamış belgeler sunabilmenin mutluluğunu paylaşıyoruz.
Kronoloji / kayıt
Kayıt
2025-08-15 02:19:30