Ayaz İshaki

23 Şubat 1878 tarihinde Tataristan'da Yavşirme Köyü'nde doğdu. Çistay ve Kazan medreselerinden sonra 1898 -1902 yıllarında Kazan Uçitelskaya Şkola'sında tahsil gördü. Öğrencilik devrinde, ihtilal hareketine aktif olarak iştirak etti. 1905'te gizli siyasi ‘Tangçılar’ teşkilatının kurucuları arasında yer aldı. ‘Tangçılar’ adı, ‘Tang’ sonraları ‘Tang Yıldızı’na çevrildi. Bu adla çıkarılan bir gazete adı bu gruba takıldı. Bu gazetenin başyazarı oldu. ‘Tang’ ve ‘Tang Yıldızı’ sosyalist yönlü olarak Rus Çarlığı’nın ihtilal yoluyla devrilmesi taraftarıydı. Böylece Tangçılar teşkilatı, Rusların SR (Sosyalist Revalüasyoner) programı prensibinde hareket etti. 
1905 yılında Nijniynovgorod şehrinde (İhtilalden önceki) ‘I. Bütün Rusya Müslümanları Kurultayı’na Tatar Radikal Milliyetçi Grubu başında yönetici olarak katıldı. onuşmasında ‘Liberalizm’ ve ‘İttifak’ adıyla toplanmış olan daha önceki teşkilatın aleyhine ve bu liberallerin Rus Kadetleri ile müşterek olan programlarının Kültür Birliği olarak kabul edilmesini talep etti. 
İhtilal hareketlerinde bulunması yüzünden, uzun yıllar hapishanelerde yattı. Arhangil ve Vologda vilayetlerinde sürgünde kaldı. Sürgünden dönünce, Tatarların maddi yardımları ile 1913 yılında Petrograd'da İl gazetesini kurdu. Bu gazete 1914 yılında Moskova'da çıkarıldı. Sonraları Sosyalist ideolojiden ve politik radikalizmden uzaklaştı. İl gazetesi de sosyalist zihniyetten arındı. İl ve Söz gazeteleri aralıklı olarak 11 Nisan 1918 yılına kadar devam etti. Daha sonra Sovyet Rus hükümetince kapatıldı. 
İshaki, başarılı bir gazeteci olduğu gibi, kabiliyetli yazar ve dramaturg da oldu. Gazetecilik ve siyasi hareketleri ile birlikte 1897-1918 yılları arasında 29 adet edebi eser yazdı. 
Çarlığın devrilmesinden sonra, ‘Rusya Müslümanlarının Milli Hürriyetleri’ hareketine katıldı. Mayıs 1917'de, Moskova ‘I. Bütün Rusya Müslümanları Kurultayı’nı ve Kazan'daki II. Kurultayı organize edenlerdendi. Türk halklarının birliğini her şeyin üstünde tuttu ve siyasi faaliyetlerini bu yönde geliştirdi. Ufa şehrinde kurulan İç Rusya ve Sibirya Müslümanları Millet Meclisi'nde Moskova milletvekili oldu. 
İç Rusya ve Sibirya Türk-Tatarları Milli-Medeni Muhtariyeti'nin Dışişleri Bakanı oldu. Rusya’da Bolşeviklerin yerleşmesinden sonra, Avrupa'da düzenlenen Barış Konferansı'na katılmak için temsilci oldu.
Bu görevini yerine getirmek üzere Uzak Doğu yolu ile, bir müddet Japonya'da kaldıktan sonra Avrupa'ya geçti. 
Rusya'da Bolşeviklerin yönetimi kesin olarak ele almasından sonra vatanına geri dönmedi. Zaten komünist rejime karşı tutumda olması yüzünden İhtilal Mahkemesine verilmişti. Bir süre Avrupa'da mülteci olarak kaldı. Paris, Berlin, Varşova ve Türkiye'de yaşadı. 
Bu devrede çok yoğun siyasi faaliyetler yürüttü. Özellikle Sovyet rejiminin Türk halklarının milli haklarını tanımadığı tecrübesini edindi. İdil-Ural istiklal fikrini savundu. Bu fikrin yayın organı olarak da Milli Yol dergisini kurdu. 
1928 yılından itibaren aylık Milli Yol, 1930'dan 1939 yılında çıkan İkinci Dünya Savaşı’na kadar bu mecmua Yanga Millî Yol adıyla devam etti. 1935 yılında Mukden şehrinde Uzak Doğu'da yaşayan Türk-Tatarların milli yayın organı olarak da Milli Bayrak gazetesini kurdu. Bu gazete 1945 yılının Ağustos ayında Japonların mağlubiyetine kadar devam etti. 
1931 yılında Kudüs'teki Müslüman Kurultayı'na iştirak etti. 22 Temmuz 1954 tarihinde Ankara'da vefat etti. Vasiyeti üzerine İstanbul'da Edirnekapı Şehitliği'ne defnedildi. 

Kronoloji / kayıt